نشریه ادبیات تطبیقی

نشریه ادبیات تطبیقی

خوانش نشانه‌معناشناختی تحول سوژه و ابژه در شعر «قاصدک» از مهدی اخوان ثالث بر مبنای نظام‌های لاندوفسکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشتۀ زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد گرمسار، دانشگاه آزاد اسلامی، گرمسار، ایران.
10.22103/jcl.2026.26586.3931
چکیده
در نشانه‌معناشناسی حسیـادراکی، معنا فراتر از کنش‌های برنامه‌مدار، از تجربه‌ زیسته، هم‌حضوری و تعامل حسی میان سوژه و جهان پدید می‌آید. در این چارچوب، ابژه می‌تواند از جایگاه نقش مضمونی فراتر رود و در شکل‌گیری یا تعلیق معنا نقشی فعال ایفا کند. این پژوهش با اتخاذ رویکرد پساگرمسی و بر پایۀ نظام‌های گفتمانی اریک لاندوفسکی می‌کوشد شعر «قاصدک» مهدی اخوان ثالث را از منظر تعاملات حسی-ادراکی میان سوژه/ ابژه و با بهره‌گیری از روش توصیفی- تحلیلی بازخوانی کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر چهار نظام معنایی لاندوفسکی در این سروده حضور دارند؛ با این تفاوت که کارکرد نمادین قاصدک به‌عنوان پیام‌آور، برخلاف خوانش‌های تاریخی رایج، تثبیت نمی‌شود بلکه دچار تعلیق می‌گردد. قاصدک که در آغاز ابژه‌ای برنامه‌مدار است، پس از بحران بازنمایی و در جریان تعامل حسی و هم‌حضوری، به هم‌سوژه‌ای پدیداری استحاله می‌یابد که بدون برخورداری از کنش مستقل، کانون برانگیختگی معنا و خودآگاهی سوژه مرجع قرار می‌گیرد. در مقابل، سوژه‌ مرجع در اثر شوک ناشی از ناپایداری معنا و تعلیق کارکرد نماد، از کنشگری فاصله می‌گیرد و در وضعیت مات‌شدگی فرو می‌ماند؛ و کنش جای خود را به ادراک، انتظار معلق و تجربه‌ زیسته‌ نقصان می‌دهد. یافته‌ پژوهش نشان می‌دهد که در این شعر، نظام تطبیق، به صورت فرایندی ناکام و فرسایشی، در نهایت به حذف تدریجی فاصله ادراکی سوژه و استیلای جهان-ابژه بر میدان معنا می‌انجامد. از این منظر، شعر «قاصدک» را می‌توان هم سندی شاعرانه از بحران تاریخی معنا و هم تأملی ژرف بر تنهایی هستی‌شناختی انسان معاصر دانست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Semiotic Reading of the Transformation of Subject and Object in Mehdi Akhavan-Sales’s “Qasedak” Based on Landowski’s Regimes of Meaning

نویسندگان English

Mehrnoush Kashani Mansour 1
Sare Zirak 2
Fatemeh Pakrow 3
1 Islamic Azad University،Science And Research Branch
2 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, SRB.I.A.U , Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, I.A.U, Garmsar Branch, Garmsar, Iran
چکیده English

Abstract
1. Introduction
In sensory-perceptual semiotics, meaning is not produced solely through programmatic actions or fixed symbolic structures, but emerges from lived experience, co-presence, and sensory interaction between subject and world. Within this framework, objects may exceed their conventional thematic roles and actively participate in the formation or suspension of meaning. Mehdi Akhavan-Sales’ poem “Qasedak”, frequently interpreted through historical and symbolic lenses, provides a suitable context for re-examining the instability of meaning and the shifting relationship between subject and object beyond established interpretive paradigms.

2. Methodology
This study adopts a post-Gramscian approach and is grounded in Eric Landowski’s theory of discourse systems. Using a descriptive-analytical method, the poem “Qasedak” is analyzed with an emphasis on sensory-perceptual interactions between subject and object. The analysis focuses on the operation and transformation of Landowski’s four semantic systems—programming, manipulation, adaptation (adjustment), and accident—in order to examine how meaning is activated, destabilized, or suspended within the poetic text.
3. Discussion
The findings indicate that all four of Landowski’s semantic systems are present in the poem; however, their configuration challenges dominant symbolic interpretations. Contrary to conventional readings that treat the dandelion (qasedak) as a fixed messenger symbol, its symbolic function is suspended rather than stabilized. Initially functioning as a programmatic object within a recognizable semiotic order, the dandelion undergoes a representational crisis and, through sensory co-presence, transforms into a co-subjective phenomenon. Although lacking autonomous agency, it becomes the central locus of meaning activation and the medium through which the referent subject’s self-awareness is articulated.
Simultaneously, the referent subject experiences a gradual withdrawal from agency. Faced with the instability of meaning and the suspension of symbolic certainty, action yields to perception, anticipation is suspended, and the subject enters a state characterized by disorientation and the lived experience of absence. Within this process, the adaptation system operates as an erosive and failing mechanism, ultimately eliminating perceptual distance and enabling the dominance of the world-object over the field of meaning.

4.Conclusion
From an analytical perspective, “Qasedak” can be interpreted both as a poetic representation of a historical crisis of meaning and as a reflection on the ontological solitude of modern human existence. The poem demonstrates that meaning emerges not through fixed symbolic functions but through sensory-perceptual experience, co-presence, and the suspension of semiotic stability.

کلیدواژه‌ها English

Eric Landofsky
Mehdi Akhavan Sales
Qasedak
Discourse System
Subject
object
کتابنامه
الف. منابع فارسی
اخوان ثالث، مهدی. (۱۳۹۶). آخر شاهنامه. تهران: زمستان.
ایگلتون، تری. (۱۳۸۰). پیش‌درآمدی بر نظریۀ‌ ادبی. ترجمۀ عباس مخبر. تهران: مرکز.
بابک معین، مرتضی. (۱۳۹۲). «تبیین خلق زبان شاعرانه با استفاده از نظام مبتنی بر تطبیق و لغزش‌های مهارشدۀ اریک لاندوفسکی». مطالعات زبان و ترجمه. 121_134.
بابک معین، مرتضی. (۱۳۹۴). معنا به مثابه تجربۀ زیسته. تهران: سخن.
بابک معین، مرتضی. (۱۳۹۶). ابعاد گمشدۀ معنا در نشانه‌شناسی روایی کلاسیک (نظام معنایی تطبیق یا رقص در تعامل). تهران: علمی و فرهنگی.
بابک معین، مرتضی؛ پاک‌نژاد راسخی، کامران. (۱۳۹۴). «تحلیلی با رویکرد سیستمی از نشانه‌شناسی اجتماعی در قالب چهار نظام معنایی اریک لاندوفسکی». جامعه‌شناسی ایران. دورۀ ۱۶. شمارۀ ۱. 129-147. 20.1001.1.17351901.1394.16.1.6.0
پیراوی ونک، مرضیه. (۱۳۸۹). پدیدارشناسی نزد مرلوپونتی. آبادان: پرسش.
ربیعی، حجت‌الله؛ خراسانی، محبوبه؛ رشیدی، مرتضی. (۱۳۹۸). «نقد شعر «قاصدک» مهدی اخوان ثالث بر پایۀ «نقد نو»». پژوهش‌های نقد ادبی و سبک‌شناسی. 117_134.
زرقانی، مهدی. (۱۳۹۹). چشم‌انداز شعر معاصر ایران: جریان‌شناسی شعر ایران در قرن بیستم. تهران: ثالث.
زیرک، ساره؛ کاشانی منصور، مهرنوش. (۱۳۹۹). «بررسی نظام عاطفی گفتمان در شعر «وداع» مهدی اخوان ثالث با رویکرد نشانه‌معناشناسی». زبان و ادب فارسی. دانشگاه آزاد سنندج. شمارۀ ۴۴. 978_1001. 20.1001.1.2008899.1399.12.44.8.6
زیرک، ساره؛ کاشانی منصور، مهرنوش. (۱۳۹۹). «تاثیر فشارۀ عاطفی بر ناپایداری معنای عنوان در نسبت بینامتنی با متن در شعر «پیغام» از مهدی اخوان ثالث». ادب فارسی. دانشگاه تهران. سال ۱۰. شمارۀ ۲. پیاپی ۲۶. 103_124. 10.22059/jpl.2021.311392.1795
ژولین گرمس، آلژیرداس. (۱۳۸۹). نقصان معنا. ترجمۀ حمیدرضا شعیری. تهران: علم.
شعیری، حمیدرضا؛ محمودی بختیاری، بهروز؛ سبزواری، مهدی. (۱۴۰۲). فرهنگ توضیحی جهان نشانه و معنا. تهران: لوگوس.
شعیری، حمیدرضا؛ وفایی، ترانه. (۱۳۸۸). ققنوس راهی به نشانه‌معناشناسی سیال. تهران: علمی و فرهنگی.
شعیری، حمیدرضا. (۱۳۹۱). مبانی معنا‌شناسی نوین. تهران: سمت . 
شعیری، حمیدرضا. (۱۳۹۵ الف). تجزیه و تحلیل نشانه_معناشناختی گفتمان. تهران: سمت.
شعیری، حمیدرضا. (۱۳۹۵ ب). نشانه‌معناشناسی ادبیات: نظریه و روش تحلیل گفتمان ادبی. تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (۱۳۹۰). با چراغ و آینه در جست‌و‌جوی ریشه‌های تحول شعر معاصر ایران. تهران: سخن.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (۱۳۹۹). ادوار شعر فارسی. تهران: سخن.
فتوحی، محمود. (۱۳۸۵). بلاغت تصویر. تهران: سخن.
فرجی نصیری، الهام. (۱۳۹۳). «بازخوانی زیبایی‌شناختی «قاصدک» اخوان ثالث». شعر. شمارۀ ۷۶. 40_61.
قاسم پوری، شایا؛ بابک معین، مرتضی. (۱۳۹۹). «نگاه به جهان به‌مثابه گفتمان روایت یا تجربۀ زیسته». روایت‌شناسی. شمارۀ‌ ۷. 255 _ 276. 20.1001.1.25886495.1399.4.1.10.8
کریمی، فرزاد. (۱۳۹۸). تحلیل سوژه در ادبیات داستانی پسامدرن ایران. تهران: روزنه.
کریمی، فرزاد. (۱۳۹۲). روایتی تازه بر لوح کهن: تحلیل روایت در شعر نوی ایران. تهران: قطره.
کنعانی، ابراهیم. (۱۳۹۶). «از نظام جسمانه‌ای تا تعامل تطبیقی؛ نشانه‌شناسی تجربه در یک عاشقانۀ آرام نادر ابراهیمی».  روایت‌شناسی سال ۱. شمارۀ ۲. 105-127. 20.1001.1.25886495.1396.1.2.1.0
کنعانی، ابراهیم. (۱۳۹۸). «تحلیل شعر «مرگ ناصری» با الگوی برخورد من غالب با دیگری مغلوب از منظر لاندوفسکی». جستارهای زبانی. شمارۀ ۵۱. 143-168. 20.1001.1.23223081.1398.10.3.11.7
محسنی‌نیا، ناصر؛ رحیمی، فائزه. (1391). «برررسی و مقایسۀ اشعار اجتماعی و انسان‌گرایانۀ مهدی اخوان ثالث و  ایلیا ابوماضی». ادبیات تطبیقی. دانشگاه شهید باهنر کرمان. سال سوم. شمارۀ 6. 161- 185.  10.22103/jcl.2012.246
 
ب. منابع لاتین
Landowski, E. )2005 .(Les interactions risquées. Limoges. Pulum.