نگاهی تطبیقی به منش و کنش دو شخصیتِ: آشوکا و ضحاک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار دانشکدۀ تمدّن و مطالعات جهان، واحد دزفول، دانشگاه آزاد اسلامی، دزفول، ایران

10.22103/jcl.2025.25318.3843

چکیده

ضحاک (اژی‌دَهاکَه/ آزی‌دَهاک) یکی از پیچیده‌ترین شخصیت‌ها در اسطوره‌های ایرانی و ادبیات حماسی فارسی است؛ چراکه او پیوسته نماد بدکاری و بدکیشی و بی‌دادگری بوده و می‌توان او را کسی پنداشت که بسیاری از خصوصیات بد شهریاران در تاریخ ایران یا در پیوند با فرهنگ ایران در او جای داده شده است. همین موضوع سبب شده تا داستان و شخصیت او لایه‌های گوناگونی از شخصیت‌های اساطیری و تاریخی را بپذیرد و ویژگی‌هایش با بسیاری از شخصیت‌های اساطیری و تاریخی مربوط به فرهنگ ایران تطابق یابد؛ از همین‌روی، پژوهندگان ضحاک را با کسانی سنجیده‌ و همسان یافته‌اند. در ادامۀ این سنجش‌ها، نگارنده همسانی‌های ضحاک با یکی از پادشاهان سلسلۀ مائوریا در هند یعنی آشوکا را پیش کشیده و به این نتیجه رسیده است که گویا این دو شخصیت، هر دو از سکاها هستند که در کشور هند استقرار می‌یابند؛ هر دو پدری راهب‌مسلک (مرداس و چاندرا گوپتا) دارند که حکومت او را تصرف می‌کنند و به آن پایان می‌دهند؛ هر دو به خون‌خواری و ناباکی آوازه دارند و البته با وجود ستمکاری، در نزد گروهی از مردم دارای محبوبیت‌اند؛ هر دو در زمان عدم حضور خود در کشور، جانشینانی (کندرو و کومار) بسیار مورد اطمینان دارند؛ هر دو آیینی هندی (بت‌پرستی/ بودیسم) را گسترش می‌دهند. آشوکا پس از ظلم بسیار طریق دین و یاری به مردم برمی‌گزیند. دربارۀ ضحاک این ویژگی را نمی‌بینیم؛ اما برادرزاده یا نوادۀ او یعنی کوش پیل‌دندان، چنین ویژگی‌ای دارد که شخصیت او را به آشوکا نزدیک می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Comparative Glance at the Demeanor and Deeds of Two Figures: Ashoka and Zahhak

نویسنده [English]

  • HamidReza Ardestani Rostami
Institute of Civilization and World Studies, Dez.c., Islamic Azad University, Dezful, Iran
چکیده [English]

Introduction

Zahhak (Aži Dahāka / Azi Dahāk) is one of the most complex characters in Iranian mythology and Persian epic literature. He has consistently symbolized evil deeds, heresy, and tyranny, and may be seen as a figure onto whom many of the negative traits of monarchs in Iranian history or associated with Iranian cultural memory have been projected. This has made his story and character receptive to multiple layers of mythological and historical interpretation, and his traits have often aligned with various mytho-historical figures within Iranian tradition. Consequently, scholars have compared Zahhak with a number of other personalities and found meaningful parallels.
 

Methodology

This article, employing a comparative-explanatory approach and utilizing analysis of library documents, compares the character of Zahhak in Iran's national epic with Ashoka, the powerful historical king of India.
 

Discussion

Zahhak aligns with many mythological and historical figures connected to Iranian culture. This has led researchers to compare Zahhak with figures such as the Avestan Aži Dahāka, the Vedic Viśvarūpa, the Median Deioces and Astyages, the Mesopotamian Tiamat, Kingu, Nergal, and Nin-gish-zida, the Greek Gorgon, the Armenian Artavazd, Loki, and others, finding many shared characteristics among them. In this research, the author also explored the similarities between Zahhak and Ashoka, one of the kings of the Maurya dynasty in India, highlighting several common features between them. As we observed:

It seems the Mauryan kings were originally Scythians who later settled in India and established their rule there. Zahhak, too, was most likely of Scythian origin and from India; according to Tarikh-i Bal'ami, he rose from the East, and Mehrab Kaboli, who ruled in India and Kabul, was one of his descendants. Kakui or Kerkui, also a descendant of Zahhak, was the name of a place in the East.
Ashoka attacked his father's capital and usurped his rule after his father fell ill. Similarly, Zahhak killed his father and ended his reign.
Ashoka was known for his bloodthirstiness and tyranny, just as Zahhak was called tyrannical, bloodthirsty, and wicked, and "would sever the heads of a thousand innocents."
Despite being ruthless and tyrannical, Ashoka was called "kind-eyed towards all" and enjoyed popularity among the people because he believed in a communal economy and did not collect taxes from farmers. This characteristic is also seen in Zahhak. According to the Shahnameh, he pardoned profits and losses (taxes) for a segment of the people (the Arabs). According to Moses of Chorene and Biruni, he declared everything public, and seemingly gained popularity through this.
Ashoka had a highly influential advisor named Kumara who managed all affairs in the king's absence. Zahhak also had a successor like Kandru, who administered the country when Zahhak was not present in Iran.
Just as Ashoka promoted the Buddhist religion, Zahhak became a promoter of idolatry. The Persian word "bot" (idol) is derived from the word "Buddha." Since Buddhists depicted Buddha in statues and revered him as a god, Iranians perceived Buddhism as idolatry; therefore, Zahhak's idolatry can be considered a focus on Buddha and Buddhism.
After much oppression, Ashoka eventually moderated and, to some extent, reformed his tyranny by converting to Buddhism. Zahhak does not possess such a characteristic; however, his nephew or descendant, Kush-e Pil-Dandan, who also ruled in the eastern lands, changed his ways after meeting a wise elder. Like Ashoka, who provided water for the people, built hospitals, abandoned carnal desires, constructed pools for treating epileptics, avoided illicit sexual relations with women and children, and refrained from seizing people's property – in short, abandoned "the bad path and wolfish nature.

 

Conclusion

Continuing this line of comparison, the author explores the similarities between Zahhak and one of the kings of the Maurya dynasty in India — Ashoka — and concludes that both figures may trace their origins to the Scythians who settled in India. Both have fathers with ascetic tendencies — Merdas and Chandragupta —whose rule they seize and bring to an end. Both are known for bloodthirstiness and fearlessness, and yet, despite their tyranny, they enjoy popularity among certain segments of the population. During their absences from their respective countries, each entrusts governance to loyal deputies: Kondrow and Kumar. Both also promote Indian religious traditions — idolatry in Zahhak’s case and Buddhism in Ashoka’s. Ashoka, after a period of intense cruelty, ultimately chooses a religious path and turns to helping the people. Zahhak, by contrast, shows no such transformation; however, his nephew or grandson — Kush-e Pīl-Dandān ("Kush the Elephant-Tusked") — exhibits similar traits, which brings his character closer to that of Ashoka.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Aži dahāka
  • Zahhak
  • Ashoka
  • India
کتابنامه
الف.منابع فارسی
آقازاده، فرزین. (1389). ضحاک ماروَش (پژوهشی در باب مفهوم اژی و اَژی‌دَهاک در اسطوره‌ها و متون ایرانی و جز آن). تهران: ققنوس.
آیوازیان ترزیان، ماریا و آنوشیک ملکی بخشمندی. (1391). اشتراکات اساطیری و باورها در منابع ایرانی و ارمنی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ابن‌اثیر، عزالدین ابوالحسن. (1349). اخبار ایران. ترجمۀ محمدابراهیم باستانی پاریزی. تهران: دانشگاه تهران.
ابن‌بلخی. (1385). فارس‌نامه. تصحیح گای لیسترانج و رینولد نیکلسون. تهران: اساطیر.
اردستانی رستمی، حمیدرضا. (1397). ضحاک شاهنامه (هفت جستار در پیوند با داستان و شخصیت ضحاک).تهران: نگاه معاصر.
اسدی طوسی، ابونصر علی بن احمد. (1389). گرشاسپ‌نامه. به اهتمام و تصحیح حبیب یغمایی. تهران: دنیای کتاب.
اصطخری، ابواسحاق ابراهیم. (1340). مسالک و ممالک (ترجمۀ فارسی از قرن 5 و 6). به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
اصغری، فاطمه. (1400). گسترشِ آیین بودایی در شرق ایران باستان. تهران: شفیعی.
اعلایی، مینا. (1397). «ضحاک و مینوتر: بررسی خاستگاه دو داستان اسطوره‌ای همسان از شاهنامه و حیات مردان نامی». نقد ادبی با رویکرد اسطوره‌شناختی (مجموعه‌مقالات پنجمین همایش ملّی نقد ادبی). به کوشش ابوالقاسم اسماعیل‌پور. تهران: خاموش. صص 265-283. 
انجوی شیرازی، سیدابوالقاسم. (1363). فردوسی‌نامه. تهران: علمی.
اوستا (کهن‌ترین سرودها و متن‌های ایرانی). (1379). گزارش و پژوهش جلیل دوست‌خواه. تهران: مروارید.
ایرانشان بن ابی‌الخیر. (1377). کوش‌نامه. به کوشش جلال متینی. تهران: علمی.
برگ‌نیسی، کاظم. (1389). شاهنامه از دیباچه تا پادشاهی کی‌قباد ج1. تصحیح و توضیح واژه‌ها و معنای ابیات. تهران: فکر روز.
برهان تبریزی، محمدحسین بن خلف. (1357). برهان قاطع. به اهتمام محمد معین. تهران: امیرکبیر.
بلعمی، ابوعلی محمد بن محمد. (1385). تاریخ بلعمی. به تصحیح محمدتقی بهار. به کوشش محمد پروین گنابادی. تهران: زوار.
بهار، مهراد. (1384 الف). از اسطوره تا تاریخ. گردآوری و ویراستاری ابوالقاسم اسماعیل‌پور. تهران: چشمه.
بهار، مهراد.. (1384 ب). ادیان آسیایی. به ویراستاری ابوالقاسم اسماعیل‌پور. تهران: چشمه.
بهار، مهراد.  . (1385). جستاری در فرهنگ ایران. به ویراستاری ابوالقاسم اسماعیل‌پور. تهران: اسطوره.
بهار، مهراد.. (1389). پژوهشی در اساطیر ایران. به ویراستاری کتایون مزداپور. تهران: آگه.
بهفر، مهری. (1391). شاهنامۀ فردوسی ج1 (تصحیح انتقادی و شرح یکایک ابیات). تهران: نشر نو.
بیرونی، ابوریحان. (1389). آثارالباقیه عن‌القرون‌الخالیه. ترجمۀ اکبر داناسرشت. تهران: امیرکبیر.
بیلقانی، مجیرالدین. (1358). دیوان. تصحیح و تعلیق محمد آبادی. تبریز: مؤسسۀ تاریخ و فرهنگ ایران.
بیوار، ایدرین دیوید. (1403). «تمثیل آستیاگ». قطره و دریای ژرف (جستاری چند در قلمرو شاهنامه، حماسه و اسطوره. ترجمۀ محمود حسن‌آبادی. تهران: سخن. صص 551-568.
پاشایی، عسکری. (1395). هینَه‌یانَه شاخه‌ای از آیین بودا. تهران: نگاه معاصر.
تاریخ سیستان. (1387). به تصحیح محمدتقی بهار. تهران: معین.
تاریخ هرودوت. (1389). ترجمۀ مرتضی ثاقب‌فر. تهران: اساطیر.
حسن‌دوست، محمد. (1395). فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
حکمت، علی‌اصغر. (1337). سرزمین هند (بررسی تاریخی و اجتماعی و سیاسی و ادبی هندوستان از ادوار باستانی تا عصر حاضر). تهران: دانشگاه تهران.
حمزهِ اصفهانی، ابن حسن. (1346). تاریخ پیامبران و شاهان (سنی ملوک‌الارض و الانبیاء). ترجمۀ جعفر شعار. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
خاقانی، افضل‌الدین ابراهیم بن علی. (2537). دیوان. به تصحیح و تحشیه و تعلیقات علی عبدالرسولی. تهران: کتابخانۀ خیام.
خالقی‌مطلق، جلال.(1386). سخن‌های دیرینه (مجموعه مقاله دربارۀ فردوسی و شاهنامه). به کوشش علی دهباشی. تهران: افکار.
خیام، عمر بن ابراهیم. (1385). نوروزنامه (در منشاء و تاریخ و آداب جشن نوروز). تصحیح و تحشیۀ مجتبی مینوی. تهران: اساطیر.
دین‌کرد هفتم. (1389). تصحیح متن، آوانویسی، نگارش فارسی، واژه‌نامه و یادداشت‌ها از محمدتقی راشد‌محصل. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
دیویدسُن، اُلگا. (1378). شاعر و پهلَوان در شاهنامه. ترجمۀ فرهاد عطایی. تهران: نشر تاریخ ایران.
رضایی دشت ارژنه، محمود. (1403). «ملاحظاتی دربارۀ ماهیت گناه فریدون». دانش و خرد حماسی. سال اول. شمارۀ اول. صص 71-98.
زبور مانوی. (1388). مترجمان از متن قبطی: چارلز رابرت سیسل آلبری و هوگو ایبشر. مترجم از متن انگلیسی: ابوالقاسم اسماعیل‎پور. تهران: اسطوره.
سعدی، مصلح‌الدین. (1386). کلّیات. به اهتمام محمدعلی فروغی. تهران: امیرکبیر.
سنایی، ابوالمجد مجدود بن آدم. (1362). دیوان. به اهتمام سیدمحمدتقی مدرس رضوی. تهران: کتابخانۀ سنایی.
سوزوکی، بئاتریس لین. (1391). راه بودا (آیین بودای مَهایانه). ترجمۀ عسکری پاشایی. تهران: نگاه معاصر.
شاهنامۀ هفت‌لشکر. (1400). مقدمه، تصحیح و توضیحات محمد جعفری (قنواتی) و زهرا محمدحسنی صغیری. تهران: خاموش.
صفا، ذبیح‌الله. (1384). حماسه‌سرایی در ایران (از قدیمی‌ترین عهد تا قرن چهارم هجری). تهران: امیرکبیر.
طبری، محمد بن جریر. (1390). تاریخ طبری (تاریخ الرسل و الملوک). ترجمۀ ابوالقاسم پاینده. تهران: اساطیر.
عالیشان، لئوناردو. (1403). «درباۀ لقب تاج‌بخش». قطره و دریای ژرف (جستاری چند در قلمرو شاهنامه، حماسه و اسطوره). ترجمۀ محمود حسن‌آبادی. تهران: سخن. صص 507-535.
فرای، ریچارد نلسون. (1386). میراث باستانی ایران. ترجمۀ مسعود رجب‌نیا. تهران: علمی و فرهنگی.
فردوسی، ابوالقاسم. (1386). شاهنامه. تصحیح جـلال خـالقی‌مطلق و همکاران (محمود امیدسالار ج6، ابوالفضل خطیبی ج7). تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
فرنبغ دادگی. (1380). بن‌دهش. گزارش مهرداد بهار. تهران: توس.
فولتس، ریچارد. (1385). دین‌های جادۀ ابریشم. ترجمۀ عسکری پاشایی. تهران: فراروان.
قائمی، فرزاد. (1394). «تحلیل تطبیقی اسطورۀ ضحاک ماردوش». پژوهش‌نامۀ ادب حماسی. سال یازدهم. شمارۀ نوزدهم. صص 27-65.
قلی‌زاده، خسرو. (1389). «ضحاک: مارِ گرگسان در اساطیر ایرانی». نقد داستان معاصر فارسی. سال اول. شمارۀ اول. صص 78-102.
کتاب گرشاسپ (طومار گرشاسپ‌نامۀ مرشدقلی بر پایۀ طومار شاه‌طهماسبی و متن‌شناسی تحلیلی). (1401). به کوشش فرزاد قائمی و جلال‌الدین گرگیج. تهران: سخن.
کزازی، میرجلال‌الدین. (1379). نامۀ باستان (ویرایش و گزارش شاهنامۀ فردوسی از آغاز تا پادشاهی منوچهر، ج1). تهران: سمت.
کزازی، میرجلال‌الدین. (1380). مازهای راز (جستارهایی در شاهنامه). تهران: مرکز.
کُویاجی، جهان‌گیر کُووِرجی. (1388). بنیادهای اسطوره و حماسۀ ایران (شانزده گفتار در اسطوره‌شناسی و حماسه‌پژوهی سنجشی). گزارش و ویرایش جلیل دوست‌خواه. تهران: آگه.
گازرانی، ساقی. (1398). ضحاک تاریخ از دل اسطوره. ترجمۀ سیما سلطانی. تهران: مرکز.
کزازی، میرجلال‌الدین. (1399). کوش پیل‌دندان خلق یک ضد قهرمان. ترجمۀ سیما سلطانی. تهران: مرکز.
لولین بشم، آرتور. (1394). هند باستان. ترجمۀ فریدون بدره‌ای و محمود مصاحب. تهران: علمی و فرهنگی.
مجمل‌التواریخ و القصص. (1383). تصحیحِ محمدتقی بهار. تهران: دنیای کتاب.
مدرسی، فاطمه و محد بامدادی. (1389). «نگاهی بینامتنی به یکی از اساطیر آسیایی غربی و تطبیق آن با اسطورۀ ضحاک در شاهنامۀ حکیم فردوسی». ادبیات تطبیقی. دانشگاه شهید باهنر کرمان. دورۀ جدید. سال دوم. شمارۀ سوم. صص 357-377.
مرزبان فارسی، رفیع‌الدین. (1399). فرامرزنامۀ کوچک. پیش‌گفتار، متن انتقادی و شرح بیت‌های دشوار از ابوالفضل خطیبی و رضا غفوری. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار ـ سخن.
مستوفی، حمدالله بن ابی‌بکر. (1387). تاریخ گزیده. به اهتمام عبدالحسین نوایی. تهران: امیرکبیر.
مسعودی، علی بن حسین. (1387). مُرُوج‌ٱلذّهب و معادن‌ٱلْجوهر. ترجمۀ ابوالقاسم پاینده. تهران: علمی و فرهنگی.
مشکور، محمدجواد. (1378). نامۀ باستان (مجموعه مقالات دکتر محمدجواد مشکور). به اهتمام سعید میرمحمدصادق. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مظفّری، علی‌رضا و علی‌اصغر زارعی. (1392). «ضحّاک و بین‌النهرین». ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. سال نهم. شمارۀ سی و سوم. صص 87-115.
مَقدِسی، مطهر بن طاهر. (1386). آفرینش و تاریخ. مقدمه، ترجمه و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: آگه.
منصوری، یدالله. (1400). فرهنگ ریشه‌شناختی نام‌های فارسی میانه. تهران: آوای خاور.
منهاج سراج جوزجانی، عثمان بن محمد. (1389). طبقات ناصری. تصحیح، مقابله و تحشیه از عبدالحی حبیبی. تهران: اساطیر.
موسس خورناتسی. (1380). تاریخ ارمنیان. ترجمۀ ادیک باغداساریان (ا.گرمانیک). تهران.
میرزاآقاخان کرمانی، عبدالحسین. (1324 ﻫ ق). آیینۀ اسکندری (تاریخ ایران باستان). به اهتمام زین‌العابدین مترجم‌الملک. تهران.
میرزاآقاخان کرمانی و احمد بن ملاحافظ کرمانی. (1397). سالارنامه. به تصحیح، مقدمه و تعلیقات حمیدرضا خوارزمی و وحید قنبری ننیز. تهران: نشر تاریخ ایران.
نحوی، اکبر. (1401). نقش خیال (مجموعه مقالات ادبی و تاریخی). تهران: انتشارات دکتر محمود افشارـ سخن.
ب.منابع لاتین
Dēnkard. (1911). ed D. N. Madan, Bombay.
Iranian Bundahišn. (1978). ed K.M.Jamasp Asa, Y.Mahyar Nawabi, M.Tavousi. Shiraz: Pahlavi University.